یکی از معمولترین سئوالهایی که مطرح میشود این است که: چه کسی صفر را کشف کرد؟ البته برای جواب دادن به این سئوال بهدنبال این نیستیم که بگوییم شخص خاصی صفر را ابداع و دیگران از آن زمان به بعد از آن استفاده میکردند.
اولین نکته شایان ذکر در مورد عدد صفر این است که این عدد دو کاربرد دارد که هر دو بسیار مهم تلقی میشود یکی از کاربردهای عدد صفر این است که بهعنوان نشانهای برای جای خالی در دستگاه اعداد (جدول ارزش مکانی اعداد) بکار میرود. بنابراین در عددی مانند 2106 عدد صفر استفاده شده تا جایگاه اعداد در جدول مشخص شود که بهطور قطع این عدد با عدد 216 کاملاً متفاوت است. دومین کاربرد صفر این است که خودش بهعنوان عدد بهکار میرود که ما به شکل عدد صفر از آن استفاده میکنیم.
هیچکدام از این کاربردها تاریخچه پیدایش واضحی ندارند. در دوره اولیه تاریخ کاربرد اعداد بیشتر بهطور واقعی بوده تا عصر حاضر که اعداد مفهوم انتزاعی دارند. بهطور مثال مردم دوران باستان اعداد را برای شمارش تعداد اسبان، ... بهکار میبرند و در اینگونه مسائل هیچگاه به مسئلهای برخورد نمیکردند که جواب آن صفر یا اعداد منفی باشد.
بابلیها تا مدتها در جدول ارزش مکانی هیچ نمادی را برای جای خالی در جدول بکار نمیبردند. میتوان گفت از اولین نمادی که آنها برای نشان دادن جای خالی استفاده کردن گیومه (") بود. مثلاً عدد6"21 نمایشدهنده 2106 بود. البته باید در نظر داشت که از علائم دیگری نیز برای نشان دادن جای خالی استفاده میشد ولیکن هیچگاه این علائم بهعنوان آخرین رقم آورده نمیشدندبلکه همیشه بین دو عدد قرار میگیرند بهطور مثال عدد "216 را با این نحوه علامتگذاری نداریم. به این ترتیب به این مطلب پی میبریم که کاربرد اولیه عدد صفر برای نشان دادن جای خالی اصلاً بهعنوان یک عدد نبوده است.
البته یونانیان هم خود را از اولین کسانی میدانند کهدرجای خالی,صفر استفاده میکردند اما یونانیان دستگاه اعداد (جدول ارزش مکانی اعداد) مثل بابلیان نداشتند. اساساً دستاوردهای یونانیان در زمینه ریاضی بر مبنای هندسه بوده و بهعبارتدیگر نیازی نبوده است که ریاضیدانان یونانی از اعداد نام ببرند زیر آنها اعداد را بهعنوان طول خط مورد استفاده قرار میدادند.
البته بعضى از ریاضیدانان یونانی ثبت اطلاعات نجومی را بر عهده داشتند. در این قسمت به اولین کاربرد علامتی اشاره میکنیم که امروزه آن را به این دلیل که ستارهشناسان یونانی برای اولین بار علامت 0 را برای آن اتخاذ کردند، عدد صفر مینامیم. تعداد معدودی از ستارهشناسان این علامت را بکار بردند و قبل از اینکه سرانجام عدد صفر جای خود را بدست آورد، دیگر مورد استفاده قرار نگرفت و سپس در ریاضیات هند ظاهر شد.
هندیان کسانی بودند که پیشرفت چشمگیری در اعداد و جدول ارزش مکانی اعداد ایجاد کردند هندیان نیز از صفر برای نشان دادن جای خالی در جدول استفاده میکردند.
اکنون اولین حضور صفر را بهعنوان یک عدد مورد بررسی قرار میدهیم اولین نکتهای که میتوان به آن اشاره کرد این است که صفر به هیچوجه نشاندهنده یک عدد بهطور معمول نمیباشد. از زمانهای پیش اعداد به مجموعهای از اشیاء نسبت داده میشدند و در حقیقت با گذشت زمان مفهوم صفر و اعداد منفی که از ویژگیهای مجموعه اشیاء نتیجه نمیشدند، ممکن شد. هنگامیکه فردی تلاش میکند تا صفر و اعداد منفی را بهعنوان عدد در نظر بگیرید با این مشکل مواجه میشود که این عدد چگونه در عملیات محاسباتی جمع، تفریق، ضرب و تقسیم عمل میکند. ریاضیدانان هندی سعی بر آن داشتند تا به این سؤالها پاسخ دهندو در این زمینه نیز تا حدودى موفق بودهاند.
این نکته نیز قابل ذکر است که تمدن مایاها که در آمریکای مرکزی زندگی میکردند نیز از دستگاه اعداد استفاده میکردند و برای نشان دادن جای خالی صفر را بکار میبرند.
بعدها نظریات ریاضیدانان هندی علاوه بر غرب، به ریاضیدانان اسلامی و عربی نیز انتقال یافت. فیبوناچی، مهمترین رابط بین دستگاه اعداد هندی و عربی و ریاضیات اروپا میباشد.
منبع : وبلاگی در زمینه آمار و ریاضی http://zolghadrm.blogfa.com
